22 11 2026 35292376 شناسه:
image
استاد مرتضی جوادی آملی در جلسه درس فلسفه بیان داشت:

تأکید بر ضرورت پاسداری حوزه‌های علمیه از فلسفه اسلامی و علوم عقلی

حجت‌الاسلام‌والمسلمین مرتضی جوادی آملی با تأکید بر ضرورت احیای جایگاه فلسفه اسلامی در حوزه‌های علمیه، علامه طباطبایی را از شخصیت‌های ممتاز در حیات فلسفی و قرآنی حوزه دانست و تصریح کرد: تعمیق مبانی فلسفی و پرورش تفکر عقلی، زمینه‌ساز فهم عمیق‌تر معارف قرآن کریم است و حوزه‌های علمیه باید با تمام...

پایگاه اطلاع‌رسانی اسراء: حجت‌الاسلام‌ و المسلمین استاد مرتضی جوادی آملی در ابتدای جلسه درس فلسفه امروز خود، با اشاره به روز جهانی فلسفه و ضرورت توجه به جایگاه علوم عقلی در حوزه‌های علمیه، اظهار داشت: فلسفه اسلامی از جمله سرمایه‌های علمی و معرفتی حوزه است که نباید از محیط علمی حوزه فاصله بگیرد؛ چراکه اگر حوزه از این میراث غفلت کند، دیگران به سراغ آن می‌روند و این دانش را در چارچوب مبانی و نگرش‌های خود دنبال می‌کنند.

ایشان با اشاره به تأکید رهبر شهید بر ضرورت باقی ماندن فلسفه در حوزه‌های علمیه، خاطرنشان کرد: همان‌گونه که فقه و اصول در حوزه‌های علمیه جایگاه دارند و از علوم ضروری به شمار می‌روند، فلسفه و علوم عقلی نیز باید مورد اهتمام جدی باشند، و اگرنه جامعه علمی ما به سمت سکولار خواهد رفت.

 

علامه طباطبایی؛ احیاگر و تعمیق‌بخش فلسفه اسلامی

استاد مرتضی جوادی آملی در ادامه با تبیین نقش علامه طباطبایی در احیای فلسفه اسلامی، شخصیت علمی ایشان را به درختی تشبیه کردند که دارای ریشه، ساقه، شاخه، برگ و میوه است و همه بخش‌های آن باید پرورش یابد.
به گفته ایشان، علامه طباطبایی در همه ابعاد فلسفه حضور مؤثر داشتند و با تعمیق مباحث، توسعه مبانی و تولید آثار علمی، به حیات دوباره حکمت اسلامی کمک کردند.

استاد مرتضی جوادی آملی تعلیقات علامه طباطبایی بر کتاب اسفار را از نمونه‌های برجسته این تلاش علمی دانست و با اشاره به تقریر ایشان از برهان صدیقین بیان داشت: علامه در تقریر خود نشان دادند که نخستین مسئله فلسفی، اثبات واقعیت است؛ زیرا اگر واقعیت پذیرفته شود، نمی‌توان عدم را بر آن حمل کرد و همین امتناع عدم، ما را به وجوب واقعیت رهنمون می‌شود. این تقریر، بدون نیاز به مقدمات متعددی که در تقریرهای پیشین مطرح بود، راه ورود به فلسفه را از اصل واقعیت آغاز می‌کند.

ایشان افزود: این نوع عمق‌بخشی به مباحث فلسفی و تعمیق مبانی حکمت متعالیه، از ویژگی‌های ممتاز علامه طباطبایی بود و تعلیقات ایشان بر اسفار در ارتقا و رشد حکمت متعالیه نقش مؤثری داشت.

این استاد حوزه و دانشگاه همچنین تدوین کتاب‌های «بدایة الحکمة» و «نهایة الحکمة» را از خدمات مهم علامه طباطبایی در توسعه و آموزش فلسفه اسلامی برشمرد و با نقل خاطره‌ای از آیت‌الله محمدی عراقی درباره شکل‌گیری این دو اثر، توضیح داد: در آن دوره، دشواری کتاب منظومه برای برخی از طلاب، زمینه طرح درخواست تدوین کتابی آموزشی در فلسفه را فراهم کرد. علامه طباطبایی نیز پذیرفتند در صورتی که آیت‌الله جوادی آملی تدریس آن را بر عهده بگیرند، این کار را انجام دهند و در نهایت، کتاب‌های بدایة و نهایة در مسیر آموزش مباحث فلسفی تدوین شد.

 

نقش فلسفه اسلامی در شکل‌گیری تفسیر المیزان

استاد مرتضی جوادی آملی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش مبانی فلسفی در شکل‌گیری تفسیر المیزان اشاره کرد و دو ویژگی اساسی را در این زمینه مورد توجه قرار داد: نخست، شکل‌گیری تفکر عقلی و فلسفی و دوم، دستیابی به مبانی پخته و عمیق حکمت متعالیه.

ایشان با اشاره به تألیف و تدریس کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» از سوی علامه طباطبایی، خاطرنشان کرد: در دوره‌ای که اندیشه‌های مارکسیستی و کمونیستی در فضای دانشگاهی و فکری جامعه حضور گسترده‌ای داشت، علامه طباطبایی با طرح مباحث فلسفی و تدریس این اثر، به تبیین مبانی تفکر فلسفی اسلامی پرداختند. تقریرات جلسات پنجشنبه و جمعه ایشان نیز با تلاش شهید مطهری تدوین و در قالب شرح اصول فلسفه و روش رئالیسم منتشر شد.

ایشان ادامه داد: بسیاری از مبانی حکمت متعالیه، از جمله مباحث مربوط به علیت، وجود و فقر وجودی ممکنات، در شکل‌گیری یک نگرش عمیق فلسفی نقش دارند و همین مبانی به علامه طباطبایی امکان داد تا در تفسیر المیزان، معارف قرآن را با نگاهی عقلی و عمیق بررسی کنند.

این استاد حوزه علمیه با تأکید بر اینکه تفسیر قرآن به قرآن نیازمند برخورداری از مبانی معرفتی و فلسفی است، اظهار داشت: یکی از ویژگی‌های ممتاز المیزان، شناسایی آیات کلیدی و تبیین ارتباط میان آیات بر اساس محوریت توحید است. برای نمونه، فهم آیه «إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا» در کنار آیه «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ» صورت می‌گیرد و نشان داده می‌شود که عزت در اصل و ذات از آنِ خداوند است و دیگر مراتب، مظاهر آن حقیقت‌اند.

ایشان افزود: اگر این تفکر عقلی و مبانی فلسفی شکل نگرفته بود، دستیابی به چنین سطحی از فهم و تفسیر معارف قرآن دشوار بود. المیزان محصول یک اندیشه فلسفی ساخته‌وپرداخته‌شده و مبانی عمیق حکمت متعالیه است.

 

فلسفه اسلامی؛ پشتوانه فهم معارف قرآن و انسان‌شناسی وحیانی

استاد مرتضی جوادی آملی در تبیین گستره معارف قرآنی و نقش فلسفه در فهم این معارف، اظهار داشت: بسیاری از آیات قرآن کریم ناظر به حقایقی فراتر از احکام فقهی و مسائل ظاهری‌اند و برای فهم این بخش از معارف، برخورداری از نگرش فلسفی و مبانی عقلی ضروری است.

ایشان با بیان اینکه مباحث فلسفی در نهایت به اثبات قوه عاقله می‌رسند، اما وحی از مرتبه‌ای فراتر، یعنی فطرت، سخن می‌گوید، تصریح کرد: فطرت از مباحثی است که در فلسفه به این معنا مورد بحث قرار نگرفته و قرآن کریم با طرح این حقیقت، افق تازه‌ای در شناخت انسان می‌گشاید. علامه طباطبایی نیز با تکیه بر آیات قرآن و مسئله فطرت الهی، ابعاد عمیق‌تری از حقیقت انسان را تبیین کرده‌اند.

استاد مرتضی جوادی آملی خاطرنشان کرد: مباحث اخلاق، فقه و حقوق و همچنین مسائل مربوط به هستی و نیستی، هر یک با ابعاد مختلف وجود انسان ارتباط دارند و فهم این ساحت‌ها بدون شناخت حقیقت نفس و فطرت انسانی کامل نخواهد بود.

 

ضرورت پیوند عقل، وحی و شهود در معارف اسلامی

حجت الاسلام و المسلمین مرتضی جوادی آملی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به نسبت عقل، وحی و شهود بیان داشت: در فلسفه، عقل و قوای ادراکی انسان مورد بررسی قرار می‌گیرند و در عرفان نظری نیز مسئله قلب و شهود مطرح می‌شود؛ اما وحی الهی افق گسترده‌تری از معرفت را پیش روی انسان می‌گشاید. هنر علامه طباطبایی در این زمینه، تبیین پیوند و هماهنگی این ساحت‌های معرفتی در فهم معارف دینی است.

ایشان با اشاره به جایگاه معنوی و ارادت عمیق علامه طباطبایی به اهل‌بیت علیهم‌السلام، این ویژگی را از ابعاد برجسته شخصیت ایشان دانست و اظهار داشت: علامه، شخصیتی بود که در کنار تلاش‌های عمیق علمی، عشق و ارادت ویژه‌ای به اهل‌بیت داشتند و این محبت در رفتار و حالات معنوی ایشان آشکار بود.

استاد مرتضی جوادی آملی همچنین با اشاره به پایداری علامه طباطبایی در مسیر فعالیت‌های فلسفی و معارفی، از مقاومت و صبوری ایشان در برابر دشواری‌ها یاد کرد و افزود: علامه با وجود مشکلات جسمی و تنگناهای اقتصادی، تا پایان عمر از فعالیت‌های علمی و تعمیق معارف عقلی دست برنداشتند و آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشتند.

 

ضرورت بازشناسی میراث فلسفی حوزه‌های علمیه

استاد مرتضی جوادی آملی در ادامه با اشاره به جایگاه جهانی علامه طباطبایی و تأثیر آثار ایشان در معرفی اسلام و تشیع، تفسیر المیزان و کتاب «شیعه در اسلام» را از آثار ماندگار این شخصیت علمی برشمرد و خاطرنشان کرد: المیزان چراغی برای معرفی اسلام در جهان شد و بسیاری از تلاش‌های تفسیری پس از آن نیز در پرتو این اثر ارزشمند مورد توجه قرار گرفتند.

ایشان با اشاره به اینکه آثار علامه طباطبایی از کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم تا بدایة الحکمة، نهایة الحکمة و المیزان، همگی در مسیر تعمیق اندیشه اسلامی قرار دارند، گفت: باید این میراث علمی را قدر دانست و یاد و نام علامه طباطبایی را به‌عنوان شخصیتی که در ابعاد مختلف فلسفه، تفسیر و معارف اهل‌بیت تلاش کرد، گرامی داشت.

ایشان همچنین با اشاره به شخصیت‌های برجسته حوزوی، تأکید کرد: در تاریخ حوزه علمیه، شخصیت‌هایی حضور داشته‌اند که در کنار فقاهت و اصول، به فلسفه، عرفان و تفسیر نیز اهتمام داشته‌اند. آیت‌الله سید مصطفی خمینی نمونه‌ای از این شخصیت‌هاست که افزون بر جایگاه فقهی و اصولی، سال‌ها به تدریس تفسیر پرداختند و در آثار تفسیری خود از مباحث فلسفی و عرفانی بهره گرفتند.

ایشان با اشاره به اینکه طرح مکرر ضرورت توجه به فلسفه و علوم عقلی از سر نیاز و دغدغه نسبت به آینده حوزه است، افزود: حوزه‌ای که در این زمینه غفلت داشته باشد، با یک یا دو بار تذکر بیدار نمی‌شود و لازم است این مسئله بارها مورد تأکید قرار گیرد تا اهمیت علوم عقلی و معارف قرآنی به‌درستی شناخته شود.

 

حوزه علمیه؛ جامع علوم عقلی و نقلی

این استاد حوزه و دانشگاه در پایان با تأکید بر ضرورت پرهیز از دوگانه‌سازی میان علوم عقلی و نقلی، تصریح کرد: بحث ما مقابله میان فلسفه و فقه یا علوم عقلی و نقلی نیست؛ همان‌گونه که فقه، اصول، حدیث و تاریخ شریف و ضروری‌اند، فلسفه و عرفان نیز جایگاه ارزشمند خود را دارند. حوزه علمیه باید جامع همه علوم اسلامی باشد و نمی‌توان آن را صرفاً به حوزه فقه و اصول محدود کرد.

ایشان با اشاره به ظرفیت گسترده آیات قرآن در حوزه توحید، اسمای الهی و اوصاف پروردگار، خاطرنشان کرد: بسیاری از این معارف نیازمند مبانی فلسفی و نگرش‌های عقلی هستند و بدون این مبانی نمی‌توان به عمق حقایق وحیانی دست یافت.

استاد مرتضی جوادی آملی با اشاره به اینکه فلسفه اسلامی از متن حوزه‌های علمیه برخاسته است، تأکید کرد: اینکه دانشگاه‌ها به فلسفه اهتمام داشته باشند، اتفاق ارزشمندی است و ما از گسترش فعالیت‌های علمی در دانشگاه‌ها استقبال می‌کنیم؛ اما پرسش این است که چرا حوزه‌ای که این چراغ در آن روشن شده و چنین سرمایه‌ای از درون آن برخاسته است، نباید خود از این میراث بهره‌مند شود و آن را در مسیر تعالی قرار دهد؟

ایشان در پایان با تجلیل از تلاش‌های علمی علامه طباطبایی و دیگر بزرگان حکمت و فلسفه اسلامی، یادآور شد: حوزه‌های علمیه باید با تمام وجود از فلسفه پاسداری کنند و عظمت فلسفه اسلامی را به جهان و جهانیان معرفی کنند؛ چراکه غفلت از این میراث عظیم، خسارتی برای خود حوزه است و حوزه علمیه زمانی می‌تواند رسالت جامع خود را ایفا کند که در کنار علوم نقلی، به علوم عقلی و معارف عمیق قرآن کریم نیز اهتمام داشته باشد.

​​​​​​​برای دانلود صوت جلسه اینجا را کلیک نمایید